menuhiszydbb.rtf - 53 kB
HISTORIA ŻYDÓW W BIELSKU I BIAŁEJ - ZARYS

Zarys historii Żydów w Bielsku do 1918 roku

Bielsko, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1312 wchodziło w skład Księstwa Cieszyńskiego i od 1327 było pod panowaniem czeskim. W roku 1526 znalazło się pod władzą habsburską, pod którą pozostawało aż do roku 1918. Po utracie części Śląska przez Marię Teresę w roku 1742 stanowiło część utworzonego Śląska Austriackiego z rządem krajowym w Opawie. W roku 1918 weszło w granice odrodzonego państwa polskiego, przynależąc w latach 1922-1939 do województwa śląskiego. Najstarsza wzmianka o Żydach w Bielsku pochodzi z roku 1653. Dowiadujemy się z niej, że w mieście pobiera myto i handluje wódką osoba pochodzenia żydowskiego, nazwana "Mautjude"1.

W wyniku edyktu tolerancyjnego wydanego przez Karola VI w roku 1713 zakazane zostało Żydom m. in.: dzierżawienie poboru ceł i podatków oraz handlu większością towarów. Spis płatników podatku tolerancyjnego, sporządzony w roku 1737 ujawnia na terenie Bielska jednego Żyda - Józefa Mojżesza2.

W wyniku utraty przez Habsburgów części Śląska i powstania tzw. Śląska Austriackiego w roku 1742 wzrosła atrakcyjność Bielska dla ludności Żydowskiej. Miasto stało się odtąd wygodnym ośrodkiem do prowadzenia handlu, a gdy w roku 1772 przyłączono do posiadłości habsburskich południową Małopolskę, zaczął rozkwitać, skierowany na wschód handel tekstyliami, w którym kluczową rolę zaczęli odgrywać Żydzi3. Przeprowadzony w 1781 roku spis ludności wykazał na terenie Bielska już 11 rodzin żydowskich, z których połowa zajmowała się handlem z Polską oraz Węgrami4.

Dalszy napływ ludności żydowskiej do Bielska nastąpił po wydaniu przez Józefa II dnia 15 grudnia 1781 roku Patentu Tolerancyjnego. Gwarantował on swobodę wyznawania religii mojżeszowej i zwiększał zakres dostępnych dla Żydów zajęć. Na mocy Patentu Żydzi mogli się trudnić rzemiosłem, wolnymi zawodami, mogli zakładać fabryki i manufaktury. Zobowiązywał on także ludność żydowską na Śląsku Cieszyńskim do nauczenia się języka niemieckiego, a także używania go we wszystkich sprawach poza życiem prywatnym i sprawami kultu. Pięć lat później cesarz nakazał Żydom przybrać niemieckie imiona i nazwiska5. Edykty te zbliżyły ludność żydowską do kultury niemieckiej oraz zapoczątkowały jej proces asymilacji z resztą mieszkańców.

W roku 1790 Bielsko zamieszkiwało 86 Żydów (co stanowiło 3,85% mieszkańców miasta) w większości zajmujących się dochodowym handlem tekstyliami z Węgrami, Rosją, Turcją i Persją. W roku 1837 liczba osób żydowskiego pochodzenia zamieszkujących Bielsko wynosiła już 4276.

Była to już dosyć spora grupa, wymagająca utworzenia warunków życia religijnego i kultowego. Żydzi bielscy, dotychczas wchodzący w skład tzw. cieszyńskiego żydostwa7, rozpoczęli starania o utworzenia niezależnej od Cieszyna gminy. Doprowadzić do tego miała próba, nieudana zresztą, zatrudnienia własnego rabina, a także wybudowanie domu modlitwy, ukończonego ostatecznie w roku 1839. Okres Wiosny Ludów rozbudził nadzieję ludności Żydowskiej na uzyskanie niezależności od Cieszyna. W roku 1848 został wydany Patent Rządzący, zapowiadający równouprawnienie, natomiast 4 kwietnia 1849 roku Patent cesarski nadawał żydowskim związkom religijnym prawo do swobodnego wyznawania swojej religii i samodzielnym zarządzie swoich praw. Jednak dojście do władzy w roku 1852 Bacha przywrócił centralistyczne tendencje w państwie8.

Kolejnym krokiem w kierunku utworzenia samodzielnej instytucji reprezentującej Żydów z Bielska i okolicy było uzyskanie w roku 1849 zgody na uruchomienia własnego cmentarza oraz zgoda gminy w Cieszynie, aby tamtejszy rabin prowadził nabożeństwa religijne w Bielsku. Ponadto Żydzi w Bielsku zostali w kwietniu roku 1852 zwolnieni z opłat na utrzymywanie cieszyńskiego rabina, a dnia 1 września zerwano ostatnią więź łączącą Żydów bielskich z Cieszynem. Bielski urząd powiatowy wyraził im zgodę na prowadzenie własnych ksiąg metrykalnych9.

Końcem roku 1863 przełożeni bielskich Żydów: Beniamin Holländer, dr Ignatz Rößler oraz Salomon Tugendath zwrócili się do Ministerstwa Kultu i Oświecenia w Wiedniu z prośbą o utworzenie niezależnej gminy wyznaniowej, powołując się na następujące argumenty:
  • W Bielsku mieszkają 153 rodziny żydowskie, odgrywające dużą rolę w rozwoju miasta
  • Cieszyński rabin nie jest w stanie dobrze wypełniać swoich obowiązków, ponieważ podlegający mu teren jest zbyt duży
  • Żydzi w Bielsku posiadają cmentarz, księgi metrykalne, szkoły, w których uczy się 150 uczniów. Ponieważ pieniądze przekazywane do Cieszyna idą na inne cele, Żydzi bielscy nie mają funduszy na utrzymanie wymienionych obiektów10.
We wrześniu roku 1864 Ministerstwo Kultu i Oświecenia wyraziło pozytywną decyzję, a po przedłożeniu przez bielskich Żydów statutu władzom, Rząd Krajowy w Opawie decyzją z dnia 27 grudnia 1865 roku zatwierdził powstanie Gminy Wyznaniowej w Bielsku11.

Na czele gminy stanął początkowo Zarząd, składający się z trzech przełożonych12 oraz pięciu doradców, natomiast od roku 1870 zarząd składał się z wybieralnego prezesa i dziewięciu radców gminnych13. Pierwszym prezesem został Beniamin Holländer, piastujący to stanowisko aż do swojej śmierci w roku 1879. Jego następcą został wybrany Adolf Brüll, zaś w roku 1898 funkcja ta została powierzona Samuelowi Pollakowi, który stał na czele Gminy aż do roku 1920. Z powyższego wynika, iż funkcje prezesa w Bielsku były sprawowane przez dłuższy okres, co nie pozostawało bez wpływy na jakość, a także umożliwiało podejmowanie dalekowzrocznych i zapewniających stabilność decyzji. Bielska gmina była uznawana za najlepiej zorganizowaną i najbardziej postępową gminę na terenie Śląska Austriackiego14.

Dla funkcjonowania gminy żydowskiej potrzebna też była osoba rabina. Wybierany on był przez reprezentację gminy, a do jego obowiązków należało: prowadzenie nabożeństw religijnych, uczenie młodzieży żydowskiej, regularne wygłaszanie kazań i wykładów moralnych, prowadzenie ksiąg metrykalnych i uczestnictwo przy ślubach i pogrzebach15.

Pierwszym rabinem, powołanym przez gminę na to stanowisko w roku 1864 był urodzony na Morawach dr Lazar Frankfurter. Pełnił on swoje obowiązki do roku 1874. Od lutego roku 1875 nowym rabinem był dr Wolf Lesser. Oprócz pełnienia funkcji rabinackich nauczał on także w bielskich średnich szkołach oraz był rewizorem w żydowskiej szkole ludowej. Po śmierci Lessera w roku 1882 nowym rabinem został wybrany dr Adolf Kurrein. Posiadał on doktorat z filozofii, w Bielsku napisał kilka prac naukowych. Był zwolennikiem reform w liturgii żydowskiej, w tym zwiększenia roli organów w czasie nabożeństw. W roku 1888 zwrócił się do gminy z prośbą o zwolnienie z pełnionych funkcji. Od tego też roku nowym rabinem w Bielsku był dr Saul Horowitz. Sprawował swą funkcję przez dziesięć lat, po czym udał się do Wrocławia. Wakujące miejsce zostało w roku 1896 przekazane dr. Markusowi Steinerowi. Był on ostatnim rabinem w bielskiej Gminie Wyznaniowej, ponieważ sprawował swoją funkcję aż do wybuchu II Wojny Światowej16. Gmina utrzymywała w Bielsku kilka obiektów, z których najważniejszym była publiczna synagoga, o której budowie podjęto decyzję w roku 1879. Samą budowę przeprowadzono w latach 1880-1881 pod nadzorem bielskiego architekta Karola Korna. Wybudowana w stylu mauretańskim, wzorowana była w głównej mierze na synagodze w Budapeszcie. Zaopatrzona została także w organy17. Wśród innych, utrzymywanych przez gminę obiektów znajdowały się: żydowska szkoła ludowa, tzw. polska modlitewnia, przytułek dla sierot. W roku 1904 zrealizowana została przez Karola Korna budowa domu gminy wyznaniowej. Do tej pory wszystkie dokumenty przechowywano w prywatnych mieszkaniach18.

Bielska gmina prowadzona była przez ludzi opowiadających się za postępowym rozumieniem religii mojżeszowej. Widoczne to było już choćby przy doborze zatrudnionych rabinów19, a także w stosowanym nazewnictwie - w użyciu były pojęcia "tempel" nie "bóżnica", "rabin" zamiast "rebbe" oraz "gmina wyznaniowa" w miejsce "kahału". Starając się jednak aby ortodoksi, których szczególnie duża liczba napłynęła w poszukiwaniu pracy z Galicji do Bielska po roku 1870 pozostali w ramach gminy, utrzymywano specjalnie dla nich osobny dom modlitwy. Utrzymywano także specjalnego podrabina, pełniącego funkcje rabinackie dla ortodoksów. W roku 1890 został na tym stanowisku zatrudniony Menachem Mendel Stern, pełniący swoje obowiązki aż do swojej śmierci w roku 192820.

W drugiej połowie XIX wieku nastąpił najsilniejszy proces asymilacji pomiędzy ludnością żydowska a niemiecką. Żydzi należeli do niemieckich stowarzyszeń, takich jak: Leseverein, Theatherverein; posyłali dzieci do niemieckich szkół i brali udział w życiu kulturalnym i towarzyskim. Bardzo dobre stosunki łączyły także gminę wyznaniową z władzami gmin ewangelickich tak Bielska jak i Białej, zaś pastor Teodor Haase, starając się o mandat do parlamentu zabiegał o żydowskie głosy. Doprowadziło to do powstania wśród katolików podejrzeń, że miasto opanowała liberalno-ewangelicko-żydowska klika, wroga oczywiście Kościołowi21.

Koniec wieku XIX to jednak także narodzimy nowoczesnego antysemityzmu, który dał się również odczuć i w Bielsku. Niemieckie organizacje zaprzestały przyjmowania Żydów, z innych z kolei sami występowali. Sytuacja taka sprawiła jednak, iż Żydzi zmuszeni zostali do zakładania własnych organizacji, cały czas pozostając jednak w kręgu kultury niemieckiej22.

Wśród powstających organizacji znalazły się akademickie, jak założony w roku 1896 Jüdisch - akademische Ferialverbingung "Emunah"; samopomocowe, w tym powstały w roku 1894 "Israelitischer Hilfs und Krankenverein"; artystyczne ("Jüdisch - literarischer Verein, założony w roku 1896). W Bielsku powstała również, założona w roku 1889 pierwsza na terenie Austrii organizacja paramasońska Bielitz Humanitätsverin B`nei B`rith- Loża Austria23.

Spory był udział Żydów w rozwoju gospodarczym miasta. Pierwsze fabryki zaczęli oni zakładać w latach 30-tych XIX wieku, były to wszystko zakłady małe bądź średnie. W roku 1865 w rękach żydowskich były m. in.: 3 fabryki sukna, farbiarnia, 1 zakład apretury. Spośród 28 firm handlujących wełną i suknem 16 należało do Żydów24.

Końcem wieku XIX-go w Bielsku znalazły zwolenników idee syjonistyczne. Już początkiem lat 90-tych utworzone zostało stowarzyszenie "Haszachar", a w roku 1895 powstał Związek Młodzieży Syjonistycznej "Hasmonea". Przygotowywaniem młodzieży do emigracji do Palestyny zajmować się miał założony w roku 1914 oddział związku "Haszomer Hacair"25.

Temu rozwojowi kulturalnemu oraz organizacyjnemu towarzyszył wzrost liczebny ludności żydowskiej w Bielsku. I tak w roku 1880 zamieszkiwało miasto 1660 osób wyznania mojżeszowego, co stanowiło 12,7 % ogółu mieszkańców. Dziesięć lat później liczba ta wynosiła 1877 (13,6 %) a w roku 1890 już 2460 (14,8 %). Ostatnia statystyka w interesującym nas tutaj okresie pochodzi z roku 1910 i wymienia ona wśród mieszkańców Bielska 3024 Żydów, stanowiących 16,3 % ogółu26.

Żydzi w Bielsku w latach 1918-1939

Bielsko, które weszło w skład odrodzonego Państwa Polskiego w latach 1922- 1939 należało do województwa śląskiego. W okresie tym nastąpił dalszy wzrost liczebny ludności żydowskiej na terenie miasta, co było częściowo związane z napływem Żydów galicyjskich, w dobrze uprzemysłowionym Bielsku poszukujących pracy. W roku 1921 na terenie Bielska zanotowano obecność 3982 osób wyznania mojżeszowego, stanowiących 20,1 % populacji miejskiej. W roku 1928 liczba Żydów zamieszkujących miasto wzrosła do 4520 osób (19,1 %), natomiast w 1939 roku liczba ta przekroczyła 5 tysięcy27.

Pod względem struktury zawodowej wśród bielskich Żydów przeważali właściciele, w rękach których znajdowały się głównie zakłady małe i średnie, oraz przedstawiciele wolnych zawodów. Grupa ta stanowiła 49,1 % czynnych zawodowo Żydów w mieście. Poza tym 23, 2 % było pracownikami umysłowymi, a 12,4 % robotnikami28.

Wśród wyznawców judaizmu w okresie XX-lecia międzywojennego najsilniej zaznaczyły się tendencje asymilatorskie proniemieckie oraz ruch syjonistyczny. Asymilatorzy proniemieccy, skupieni wokół osoby Fryderyka Seiferta, próbowali w roku 1926 założyć, bez powodzenia jednak, Jüdische Liberale Partei. W roku 1928 udało im się, wespół z grupą asymilatorów propolskich doprowadzić do powstania Unii Demokratycznej Żydów Województwa Śląskiego. Tendencje proniemieckie jednak słabły, szczególnie po dojściu w Niemczech do władzy Hitlera i dochodzących stamtąd informacjach o antysemickich ustawach i zajściach29.

W omawianym okresie doszło do podziału wewnątrz ruchu syjonistycznego. W roku 1924 powstał w Bielsku oddział Organizacji Syjonistów- Ortodoksów "Histadruth Mizrahi", skupiający w swych szeregach Żydów, którzy chcieli łączyć idee syjonistyczne z zasadami religii. W roku 1925 miejscowi kupcy, rzemieślnicy i urzędnicy doprowadzili do utworzenia Syjonistycznej Partii Pracy "Hitachduth", łączącej syjonizm z socjalizmem. Obie te organizacje podlegały centrali w Krakowie. W Bielsku założono także w roku 1929 oddział Międzynarodowej Syjonistycznej Organizacji Kobiet "WIZO" (Women International Zionist Orgnization). Miała ona na celu prowadzenie akcji kulturalno-oświatowej, organizowania odczytów o historii i geografii Palestyny i dziejach ruchu syjonistycznego. W pobliskiej Bystrej założono obóz, gdzie do roku 1936 szkolono młodzież do pracy na roli w Palestynie30.

Żydzi Bielscy brali także udział w życiu politycznym miasta. W wyniku pierwszych powojennych wyborów do Rady Miejskiej przeprowadzonych w roku 1922 w skład 36-cio osobowej Rady weszło 7 Żydów: trzech asymilatorów (prof. Edward Feuerstein, adwokat Zygmunt Robinsohn, kupiec Bertold Simachowicz), dwóch ortodoksów (przemysłowcy Bernard Bogaczewski i Izaak Rappaport) i dwóch syjonistów ogólnych (lekarz Gustaw Baum i przemysłowiec Zygmunt Arzt). W kolejnych wyborach w roku 1925 ortodoksom nie udało się wprowadzić swojego kandydata, a w Radzie Miejskiej znalazło się trzech asymilatorów proniemieckich (Edward Feuerstein, Zygmunt Robinsohn, Bertold Simachowicz) oraz trzech syjonistów ogólnych - Zygmunt Arzt, Gustaw Baum, Jeremiasz Popper. Na ławach rady zasiadł także dr Zygmunt Glücksman; działacz Deutsche Socialitische Arbeitspartei in Polen31.

Gmina wyznaniowa w Bielsku, w wyniku wyborów w roku 1922 została opanowana przez asymilatorów proniemieckich, a jej prezesem został wybrany Bertold Simachowicz. W wyniku jednak rosnących wpływów syjonistów, zdołali oni zwyciężyć w wyborach w roku 1932 i wprowadzić na stanowisko prezesa Zygmunta Arzta. Funkcję tę pełnił do roku 193932.

Bielska gmina utrzymywała pięcioklasową szkołę powszechną, utworzoną w roku 1927 z wykładowym językiem polskim. Pierwszym jej dyrektorem był Eugeniusz Kellner. Przy szkole działało również przedszkole. Nie powiodła się próba założenia w Bielsku żydowskiego gimnazjum. Ponadto działały Zakład Nauk Judaistycznych i Języka Hebrajskiego a także biblioteka im. Samuela Halbersteina33.

Spośród funkcjonujących w okresie międzywojennym organizacji możemy wyróżnić organizacje charytatywne (dobroczynne), kulturalno-oświatowe oraz towarzyskie. Organizacje charytatywne były reprezentowane przez Związek Pogrzebowy "Chewra Kadisza" oraz stowarzyszenie "Tomchaj Gemilus Chasudim"34.

Pośród organizacji towarzyskich istotną rolę odgrywał utworzony jeszcze początkiem wieku Związek Byłych Uczniów Szkoły Przemysłowej Narodowości Żydowskiej "Hasmonea". Istniało także Stowarzyszenie Żydowskich Słuchaczy Uniwersytetu Jagiellońskiego "Ognisko". Głównym zadaniem organizacji towarzyskich było podtrzymywanie więzi łączących bielskich Żydów35. Bielsko było istotnym miejscem dla rozwoju prasy żydowskiej. W roku 1924 został wydany przez Markusa Langera jedyny numer "Dos Jidisze Wort", a w latach 1934-1939 Langer był redaktorem ukazującego się w języku jidisz "Szlezysze Presse". Od roku 1924 ukazywał się także organ Organizacji Syjonistycznej "Haszachar", pisany po niemiecku miesięcznik "Jüdisches Volksblatt". Przekształcony on został w roku 1928 w tygodnik. W roku 1933 zmieniono nazwę na "Tygodnik Żydowski" i zaczęto wprowadzać artykuły pisane po polsku. W roku 1939 czasopismo uzyskało nową nazwę "Pismo Śląskie". Wśród redaktorów znajdowali się: Leopold Feiler (1927-1928), Helena Hoffman (1931-1932) i Dawid Katz (1938-1939)36. Swoje pismo posiadali tkże asymilatorzy proniemieccy, wydający od roku 1932 "Mitteilungen den Unabhängingen Komitees zur Wahrung Interessen der Kultusgemeinde Mitglieder in Bielitz". W roku 1934 wprowadzono nową nazwę "Jüdischer Wochenpost mit Wirtschaftsblatt". Redaktorem pisma w latach 1932-1936 był dr Fritz Seifte37. W Bielsku ukazywały się także Wiadomości ŻTTN "Makabi"38.

Nie ustrzegło się Bielsko zajść antyżydowskich, mających miejsce w roku 1937. W ich następstwie został utworzony Komitet Funduszu Pomocy Poszkodowanej Ludności Żydowskiej w Bielsku i Białej. W roku następnym, w związku z napływem do miasta coraz większej liczby imigrantów, chroniących się przed prześladowaniami utworzony został Komitet Pomocy dla Uchodźców z Niemiec i Austrii39.

Żydzi w Białej do roku 1939

Najstarsza wzmianka o Białej pochodzi z roku 1564. Był to początkowo przysiółek wsi królewskiej Lipnik, a mieszkańcy zajmowali się głównie pracą rzemieślniczą. W wyniku intensywnego rozwoju Białą wkrótce wydzielono z Lipnika jako samodzielną gminę, a 9 stycznia 1723 roku król August II przyznał osadzie prawa miejskie. Aż do pierwszego rozbioru wchodziła ona w skład państwa polskiego, następnie znalazła się w granicach Austrii, jako część prowincji Galicji. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w, od roku 1918 do 1939 nosiła nazwę Biała Krakowska i wchodziła w skład województwa krakowskiego40.

Pierwsza wzmianka o Żydach w Białej pochodzi z roku 1697 i jest bardzo charakterystyczna. Otóż jest nią zeznanie pojmanego beskidzkiego zbójnika Mateusza Klimczaka. Schwytany zbójnik zeznawał, iż zrabowane przedmioty sprzedawał "Żydowi nad Białą"41. Kolejną informację znaleźć możemy w "Dziejopisie Żywieckim" Andrzeja Komonieckiego z roku 1715 i dowiadujemy się z niej, że browary w Białej i Lipniku były dzierżawione przez Żyda Jakuba Lazarowicza. Do roku 1723 (lokacji miasta) w Białej zamieszkiwały 2 lub 3 rodziny żydowskie posiadające 4 domy. Ta rodząca się kolonia była ściśle powiązana z dworem starostów lipnickich. Głównym zajęciem ludności żydowskiej była dzierżawa browarów i szynków, zaczynali oni także odgrywać coraz większą rolę w branży włókienniczej, zajmując się handlem wełną i suknem42.

W połowie XVIII wieku spośród 500 mieszkańców Białej 100 było wyznania mojżeszowego. Powstała też prawdopodobni wtedy gmina, zajmująca się sprawami finansowymi, sądowymi i religijnymi, istniał także sąd żydowski, niezależny od magistratu. W Białej znajdowała się także bóżnica i cmentarz, obsługiwane przez stałego rabina43.

W połowie tego wieku nasilił się także konflikt między bialanami a żydowskimi mieszkańcami. Jego podłoże miało charakter ekonomiczny, i wynikało w głównej mierze z postępowania starostów lipnickich i ich zarządców względem ludności żydowskiej. Nie bez znaczenia w konflikcie była także rola jezuitów. W roku 1737 starostą lipnickim został Zygmunt Linowski, dążący do powiększenia terenów starościńskiej jurydyki, zamieszkiwanej w dużym stopniu przez ludność żydowską. Zaczął on sprowadzać z Małopolski kupców i rzemieślników żydowskich, co zaniepokoiło mieszczan w Białej, domagających się ich usunięcia. W roku 1757 mieszczanie zwrócili się z prośbą do sądu asesorskiego w Warszawie o przyznanie przywileju "de non tolerandis Iudeis". W tym samym jeszcze roku sąd wydał decyzję zakazującą osiedlania się Żydów w Starostwie Lipnickim (a więc i Białej), wyjąwszy arendaży. Jednak nowy starosta hr. Brüll zablokował wykonanie decyzji, a w tym samym jeszcze roku król August III wydał dla Białej dwa przywileje. Nie dotyczyły one wprawdzie Żydów lecz ewangelików, lecz i Żydzi na nich skorzystali. Otóż król zapewnił wszystkim, którzy zechcieliby się osiedlić w mieście wolność osobista44.

Sytuację zaognił starosta Brülla, Czestregi. Chcąc osiągnąć jak największe korzyści finansowe zaczął on zmuszać mieszczan do korzystania z żydowskiego handlu i propinacji i sprowadzać nowych osadników. W roku 1765 Białą zamieszkiwało już 250-350 Żydów, stanowiąc 20 % ogółu populacji miasta45.

Konflikt znalazł swoje zakończenie w roku 1765, kiedy do Białej przyjechał z Warszawy sąd asesorski. W wydanym wyroku skazano Żydów na kary pieniężne oraz zarządzono ich wypędzenie z całej jurydyki i Białej i zakazano im powrotu. Zadowoleni z takiego wyroku mieszczanie niezwłocznie przystąpili do jego egzekucji. Doszło do tumultu, w wyniku którego wypędzono Żydów z ich domów wraz z dobytkiem, ponadto całkowicie zniszczono kirkut46.

Zakaz osiedlania przetrwał aż do 184847 roku, ponieważ władze austriackie podtrzymały polskie decyzje. Pierwsi Żydzi, oczywiście nielegalnie pojawili się w Białej w roku 1805. W drugiej połowie XIX wieku liczba mieszkańców żydowskich zaczęła rosnąć, dochodząc do 270 osób w roku 1870. Jeszcze w 1849 roku został założony na terenie Lipnika cmentarz, a w 1872 udało się bialskim Żydom wydzielić z oświęcimskiej samodzielną Gminę Wyznaniową Lipnik- Biała. W roku 1889 oddano do użytku zaprojektowaną przez Karola Korna synagogę48.

W okresie międzywojennym nastąpił dalszy napływ Żydów do Białej i w roku 1921 było ich 1355, natomiast w roku 1938 liczba ta wyniosła 3943 osoby49.

Sytuacja Żydów w Bielsku-Białej po zakończeniu II Wojny Światowej

Po wkroczeniu wojsk okupacyjnych do Bielska i Białej Żydzi z tych miast zostali wysiedleni do Białej w okolice położone między bialskim cmentarzem a synagogą, gdzie przed wojną było największe skupisko ludności żydowskiej. W roku 1940 utworzone zostało z tej części miasta getto, którego mieszkańcy zostali na przełomie roku 1942/1943 wysiedleni do obozu w Oświęcimiu50. Wysadzone zostały także obiekty kultu- Bielska oraz Bialska synagoga.

Po wyzwoleniu miasta w lutym 1945 roku został powołany w Bielsku Komitet Żydowski, który miał za zadanie rejestrować powracających Żydów. W kwietniu zarejestrował on 261 osób pochodzenia żydowskiego, do końca roku liczba ta wzrosła do 1589. w roku 1951 zarejestrowanych było 3366 osób, w większości zamieszkałych przed wojną w Bielsku, Białej i okolicach51. Żydzi przystąpili do organizacji Życia w powojennych warunkach i jeszcze w 1945 roku powołano Zrzeszenie Religijne, przekształcone w roku następnym w Kongregację. Na jej czele stali m.in.: Markowicz i Kellermann. W roku 1950 powołano do życia Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce. Prowadziło ono kursy ideologiczne, zajęcia kulturalne, kursy szycia i gospodarstwa domowego. Utworzone zostały także: Organizacja Rozwoju Twórczości (ORT) oraz Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ)52.


Przypisy


  1. J. Spyra, Materiały do dziejów Żydów w Bielsku i Państwie Bielskim ( do 1780 r.) [w:] Bielsko-Bialskie Studia Muzealne, T1, Bielsko- Biała 1993, s. 79.
  2. Tamże s. 80.
  3. J. Spyra, Powstanie i rozwój żydowskiej gminy wyznaniowej w Bielsku w XIX w. [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, red. J. Polak, J. Spyra, Bielsko- Biała 1996, s. 23.
  4. J. Spyra, Materiały do dziejów... jw., s. 90.
  5. J. Spyra, Powstanie i rozwój...jw., s. 24.
  6. Tamże
  7. Mocą Patentu Tolerancyjnego Marii Teresy z 17 kwietnia 1752r. cieszyńskie żydostwo tworzyli wszyscy tolerowani na Śląsku Cieszyńskim Żydzi
  8. Tamże s. 26.
  9. Tamże s. 28.
  10. Tamże s. 29.
  11. Tamże s. 30.
  12. Beniamin Holländer, dr Ignatz Rößler oraz Salomon Tugendath
  13. Tamże s. 30.
  14. Tamże s. 35-36.
  15. Tamże s. 36.
  16. Tamże s. 38.
  17. E. Chojecka, Artystyczna geneza synagog Bielska i Białej [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, red. J. Polak, J. Spyra, Bielsko- Biała 1996, s. 79-80.
  18. J. Spyra, Powstanie i rozwój... jw. s. 34.
  19. Stanowisko rabina mogła pełnić tylko osoba po wyższych studiach ogólnych oraz posiadająca specjalne wykształcenie rabinacie w teologii żydowskiej.
  20. Tamże s. 38.
  21. Tamże s. 40.
  22. Tamże s. 42.
  23. Tamże s. 41.
  24. P. Kenig, Wkład Żydów w rozwój przemysłu wełnianego Bielska i Białej do końca XIX w. [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, red. J. Polak, J. Spyra, Bielsko-Biała 1996, s.52.
  25. J. Jaworski, Ruch syjonistyczny w Bielsku [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, red. J. Polak, J. Spyra, Bielsko-Biała 1996, s.121.
  26. J. Spyra, Powstanie i rozwój...jw. s.32.
  27. W skład tej liczby wchodzą także Żydzi napływający do Bielska z Austrii i Czechosłowacji. J. Jaworski, Żydzi w Bielsku w latach 1918- 1939 [w:] Bielsko-Bialskie Studia Muzealne, T 1, Bielsko- Biała 1993, s. 175
  28. Aktywność zawodowa Żydów w Bielsku wynosiła 45,0 % populacji. Tamże, s. 176
  29. Tamże s. 179.
  30. W. Jaworski, Ruch syjonistyczny w Bielsku...jw. s. 126
  31. W. Jaworski, Żydzi w Bielsku w latach...jw. s. 178.
  32. Tamże s.187.
  33. W. Jaworski, Ludność żydowska w województwie śląskim w latach 1922- 1939, Katowice 1997, s.130.
  34. Tamże s. 134.
  35. W. Jaworski, Żydzi w Bielsku...jw. 187.
  36. W. Jaworski, Prasa żydowska w woj. Śląskim (1922-1939) [w:] Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego nr 4 (160), Warszawa 1991, s. 16.
  37. Tamże s.18.
  38. Patrz rozdział 4.1
  39. W. Jaworski, Żydzi w Bielsku...jw. s.183
  40. E. Kopeć, Dwudziestolecie międzywojenne, [w:] Bielsko-Biała. Zarys rozwoju miasta i powiatu. Red. H. Rechowicz, Katowice 1971, s. 165.
  41. Jerzy Polak, Najdawniejsze dzieje Żydów w Białej (do 1765 r.) [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy pod red. J. Polaka i J. Spyry, Bielsko-Biała 1996, s.10.
  42. Tamże s. 11.
  43. Tamże, s. 12
  44. Tamże s.13.
  45. Tamże s. 17.
  46. Tamże s.19.
  47. tj. zniesienia praw przeciw Żydom
  48. E. Chojecka, Artystyczna geneza...jw. s.75.
  49. P. Kenig, J. Polak, Dawny cmentarz żydowski w Białej [w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, Bielsko- Biała 1996 s. 141
  50. Tamże s.143.
  51. D. Wiewióra, Kilka uwag o losach społeczności Żydowskiej w Bielsku-Białej po 1945r.[w:] Żydzi w Bielsku, Białej i okolicy, Bielsko- Biała 1996, s.131.
  52. Tamże ss. 132-133.

menuna początekhiszydbb.rtf - 53 kB
Stowarzyszenie OLSZÓWKA  -  al. Armii Krajowej 141/55  -  43-300 Bielsko-Biała
tel. 0..33 816 11 96  -  e-mail : olszowka@free.ngo.pl  jacek@olszowka.most.org.pl