menunowelem.rtf - 23 kB
Jan Jacek Bruski
NOWE PUBLIKACJE ŁEMKOZNAWCZE

Nowe - to pojęcie zawsze nieco umowne. W tym wypadku chodzi o pozycje, które pojawiły się na rynku księgarskim w przeciągu ostatnich 4-5 lat. Jak się wydaje, był to okres szczególnie owocny dla badań nad Łemkowszczyzną. W stosunkowo krótkim czasie ukazał się szereg prac o znaczeniu zasadniczym, stanowiących ważny punkt odniesienia dla wszystkich, którzy będą chcieli kontynuować naukową penetrację tej problematyki. Co istotne - chodzi w znakomitej większości o publikacje autorów młodych, rozpoczynających dopiero karierę badawczą. Rokuje to dobrze rozwojowi studiów łemkoznawczych w Polsce. Publikacje, o których mowa, to efekt wzmożonego zainteresowania grupą, przeżywającą od kilkunastu lat renesans swej etniczności. Czytelnym symptomem tego zjawiska jest rozwój łemkowskich organizacji, czasopiśmiennictwa, twórczości literackiej. Coraz wyraźniej kształtuje się w łonie grupy elita intelektualna, która świadomie stymuluje proces jej etnicznego odrodzenia. Służyć temu mają m.in. badania naukowe nad problematyką łemkowską, prowadzone przez samych Łemków. Już dziś dysponujemy kilkoma ważnymi opracowaniami, które są owocem owych poszukiwań badawczych.

Przegląd nowszej literatury poświęconej Łemkom oraz Łemkowszczyźnie wypada rozpocząć od tomu Łemkowie i łemkoznawstwo polskie, który ukazał się w 1998 r. (na karcie tytułowej widnieje data 1997). Księga ta stanowi pokłosie konferencji naukowej, zorganizowanej w Krakowie pod auspicjami Polskiej Akademii Umiejętności. Intencją wydawców było zaprezentowanie aktualnego stanu badań nad różnymi aspektami problematyki łemkowskiej. Stąd czytelny podział tomu na kilka części wyodrębnionych tematycznie: Historia, Język i literatura, W kręgu zagadnień religijnych, Sztuka, Migracje i ich skutki społeczne, Kontrowersje wokół identyfikacji i tożsamości. Książkę zamyka dział Zagadnienia polityczne, co jednak jest nieco mylące (zawiera on jedynie dość wybiórczą bibliografię polskich publikacji prasowych na tematy łemkowskie). Poza tak zarysowaną strukturą pozostaje interesujący artykuł biograficzny pióra Andrzeja A. Zięby, poświęcony postaci Emiliana Czyrniańskiego - wybitnego chemika, wywodzącego się z Łemkowszczyzny, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego i członka krakowskiej Akademii Umiejętności.

Dokonanie bilansu poszczególnych dziedzin polskich badań łemkoznawczych jest celem kilku artykułów przeglądowych: Andrzeja A. Zięby (Łemkowie i Łemkowszczyzna w historiografii polskiej), Michała Łesiowa (Trzy okresy badań nad ukraińską mową łemkowską), Ewy Wolnicz-Pawłowskiej (Onomastyka łemkowska (stan badań, perspektywy badawcze)), Heleny Duć-Fajfer (Literatura łemkowska - zagadnienia badawcze), Mirosława P. Kruka (Stan badań nad atrybucjami warsztatowymi zachodnioruskiego malarstwa ikonowego XV-XVI wieku) oraz Ewy Michny (Stan badań socjologicznych nad społecznością łemkowską w Polsce). W tomie znalazło się ponadto miejsce dla paru artykułów o charakterze bardziej szczegółowym bądź polemicznym, ponieważ - jak zaznaczyła we wstępie Redakcja - pokazują one "drogi rozwoju łemkoznawstwa w Polsce i główne linie zarysowujących się w tej dziedzinie dyskusji zarówno metodologicznych, jak i merytorycznych". Godny uwagi wydaje się zwłaszcza polemiczny esej Zbigniewa Siatkowskiego Antonycz i klasyfikatorzy, w którym autor przeciwstawia się próbom zaszufladkowania (przypisania wyłącznie literaturze ukraińskiej bądź wyłącznie łemkowskiej) twórczości wybitnego poety okresu międzywojennego. Charakter polemiczny mają również artykuły Bogdana Horbala (podważa on twierdzenia Petera J. Potichnego odnośnie działalności UPA na Łemkowszczyźnie) oraz Tadeusza M. Trajdosa (kwestionuje tezy Romana Reinfussa na temat specyficznej łemkowskiej grupy Wenhrinów). Z ciekawszych tekstów wskazać należy ponadto pracę Zofii Szanter (Jeszcze o osadnictwie zza południowej granicy w Beskidzie Niskim i Sądeckim), w której autorka podejmuje śmiałą próbę reinterpretacji zagadnienia genezy osadnictwa łemkowskiego i tzw. migracji wołoskich. Warto zapoznać się również z blokiem artykułów, poświęconych kwestiom wyznaniowym. Wyniki swoich badań, dotyczących różnych aspektów życia religijnego Łemków XVIII-XX w., prezentują kolejno: Witold Kołbuk, Bolesław Kumor, Anna Krochmal i Jan J. Bruski. Bardziej uniwersalny - nie odnoszący się wyłącznie do zagadnień łemkowskich - charakter mają rozważania Grzegorza Babińskiego na temat problemów metodologicznych, jakie rodzą się podczas badań nad etnicznością. Uzupełnia je tekst Marka Dziewierskiego, który na przykładzie społeczności Łemków polskich pisze o szerszym zjawisku marginalizacji grupy etnicznej. W tomie znalazł się ponadto artykuł (autorstwa Urszuli Birek) poświęcony problemowi rozwoju turystyki na Łemkowszczyźnie. Ten skądinąd interesujący materiał umieszczony został - chyba niezbyt fortunnie - w dziale dotyczącym migracji.

Już samo wyliczenie tekstów, które znalazły się w krakowskim tomie, przekonuje iż problematyka łemkowska stanowi dziś obszar wszechstronnego zainteresowania polskich badaczy. Zdają sobie oni przy tym sprawę, iż dotykają materii niezwykle delikatnych. Wyniki badań przyjmowane są przez środowisko łemkowskie bardzo emocjonalnie, pojawia się niebezpieczeństwo ich instrumentalnego wykorzystywania w dyskursie o charakterze pozanaukowym. Winny jest temu zaostrzający się wśród Łemków spór o tożsamość narodową grupy.

Pułapki czyhają przede wszystkim na badaczy, podejmujących próbę opisu procesów aktualnie zachodzących w łonie grupy. Na szczęście dość skutecznie ustrzegli się ich w swoich monografiach młodzi krakowscy autorzy: Ewa Michna (Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, 1995) oraz Jacek Nowak (Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, 2000). Intencją pierwszej z prac było - jak pisze Autorka - "przedstawienie i analiza współczesnych podziałów w grupie łemkowskiej i ich historycznych uwarunkowań". Opracowanie Michny składa się z dwóch wyraźnych części. W pierwszej przedstawia ona swoje założenia teoretyczne i metodologię badań oraz kreśli tło historyczne podziałów narodowościowych i wyznaniowych fukcjonujących na Łemkowszczyźnie. W drugiej - prezentuje wyniki badań terenowych, prowadzonych przede wszystkim metodą swobodnego wywiadu z przedstawicielami grupy. Druga część wydaje się szczególnie interesująca, tym bardziej iż Autorka nie ogranicza się do suchego referowania swoich obserwacji i wniosków, ale przytacza też długie fragmenty wypowiedzi interlokutorów, mogące stanowić kapitalny materiał dla dalszej analizy socjologicznej. Michna przeprowadziła wnikliwe badania społeczności wsi Leszczyny na zachodniej Łemkowszczyźnie. Miejscowość nie została wybrana przypadkowo. Sytuacja tutaj panująca wydaje się w znacznej mierze modelowa - zwłaszcza jeśli chodzi o konflikt religijny (pomiędzy wyznawcami prawosławia i grekokatolikami). Obserwacje poczynione w Leszczynach pozwoliły Autorce podjąć przekonującą próbę zdiagnozowania mechanizmów tego sporu, przede wszystkim zakwestionować potoczne przekonanie o prostej zależności między wyznaniem a preferencjami narodowościowymi Łemków. W dalszej części pracy Michna analizuje materiał zebrany podczas wywiadów z liderami najważniejszych organizacji łemkowskich. Na plan pierwszy w wypowiedziach tych respondentów wysuwa się kontrowersyjna kwestia przynależności narodowej Łemków. Liderzy reprezentują przeciwstawne opcje, do których usiłują przekonać pozostałych członków grupy. Jak stwierdza Autorka, narodowa kategoryzacja świata nie jest jednak jeszcze powszechna wśród społeczności łemkowskiej. W znacznie większym stopniu niż narodowa łączy nadal Łemków etniczna więź swojskości.

Podobne zagadnienia porusza najnowsza z omawianych publikacji - książka Jacka Nowaka. W kolejnych rozdziałach Autor zajmuje się: wpływem migracji - dobrowolnych i przymusowych - na losy grupy, problemem rekonstrukcji wspólnoty łemkowskiej po 1956 r., rolą języka w budowaniu tożsamości etnicznej Łemków, znaczeniem religii w ich życiu i światem związanych z religią łemkowskich symboli. Osobne miejsce w rozważaniach Nowaka zajmuje kwestia sztucznego, jego zdaniem, "kreowania etniczności" grupy przez elity. Autor deklaruje się jako antropolog, stosujący antropologiczny warsztat badawczy. Trudno się oprzeć wrażeniu, iż w praktyce oznacza to nadmierne obudowanie pracy abstrakcyjnym aparatem teoretycznym i zbyt śmiałe momentami - "humanistyczne" - generalizowanie na podstawie jednostkowych obserwacji. Nie zmienia to faktu, że praca Nowaka zawiera wiele cennych ustaleń badawczych i świeżych spostrzeżeń. Jest też - co należy podkreślić - po prostu nieźle, ciekawie napisana. Swoje rozważania zamyka Autor tezą o "wirtualnym" charakterze rzeczywistości, w której poruszają się elity łemkowskie: "Po raz kolejny przekonałem się, że świat Rusinów dzieli się na ten codzienny i wymyślony przez ich liderów. Im większa jest między nimi różnica, tym bardziej możemy sądzić, że wspólnocie tej kreuje się i wymyśla świat nierealny". Twierdzenie to odważne. Należy mieć nadzieję, że sprowokuje ono do pogłębionej refleksji i do odpowiedzi łemkowskie elity - zarówno ukraińskiej, jak i "separatystycznej" orientacji.

W przeglądzie nowej literatury łemkoznawczej nie może, oczywiście, zabraknąć opracowań historycznych. Stosunkowo niedawno ukazały się dwie ważne monografie dotyczące okresu międzywojennego. Chyba nie przypadkiem - gdyż międzywojnie to epoka szczególnie ważna w dziejach Łemków. Funkcjonuje ona w ich zbiorowej świadomości jako swego rodzaju "złoty wiek", nie to jednak jest najistotniejsze. Znaczenie ma przede wszystkim fakt, iż to właśnie wtedy rozpoczął się szereg procesów, które uformowały grupę łemkowską w jej obecnej postaci. I wojna światowa rozbudziła aspiracje dotąd uśpione, uaktywniła Łemków, zmusiła do zmierzenia się z pytaniami o własne miejsce w nowej konfiguracji politycznej i o własną tożsamość. Te trudne zagadnienia podejmują w swych pracach: Jarosław Moklak (Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej. Zagadnienia polityczne i wyznaniowe, 1997) oraz Bogdan Horbal (Działalność polityczna Łemków na Łemkowszczyźnie 1918-1921, 1997).

Szerszy zakres tematyczny ma monografia pierwszego z autorów. Osią jego rozważań są dzieje konfliktu trzech nurtów (orientacji) narodowych, rywalizujących o wpływy wśród społeczności łemkowskiej. Moklak, przeanalizowawszy obszerny materiał źródłowy, odnaleziony w archiwach i bibliotekach Polski, Ukrainy, Stanów Zjednoczonych, przedstawia w kolejnych rozdziałach genezę sporu orientacji oraz działalność przedstawicieli poszczególnych obozów narodowych i związanych z tymi obozami organizacji. Autor podkreśla istnienie wyraźnego antagonizmu pomiędzy nurtami staroruskim i rusofilskim z jednej strony, a ruchem ukraińskim - z drugiej. Słusznie zauważa, iż na obszarze Łemkowszczyzny rywalizacja pomiędzy starorusinami i moskalofilami - ostrzejsza w Galicji Wschodniej - miała drugorzędne znaczenie, a orientacje te z trudem były rozróżniame. Opisując konflikt w łonie społeczności łemkowskiej, Moklak przedstawia specyficzną rolę, jaką odegrał w nim czynnik wyznaniowy. Szeroko pisze w związku z tym o ekspansji prawosławia wśród Łemków w latach dwudziestych i o okolicznościach utworzenia greckokatolickiej Administracji Apostolskiej Łemkowszczyzny. Książkę zamyka odrębny rozdział, analizujący politykę narodowościową II Rzeczypospolitej wobec grupy łemkowskiej. Moklak dochodzi do wniosku, iż do połowy lat trzydziestych władze dążyły do tzw. państwowego przystosowania Łemków. W okresie późniejszym ludność tę poddano jednak planowej asymilacji narodowej.

Drugi z autorów skupia się w swej pracy na wydarzeniach, jakie się rozegrały w krótszym odcinku czasu - latach 1918-1921. Koncentruje się na - niezwykle istotnym dla opisywanej społeczności - epizodzie istnienia tzw. republik łemkowskich. Owe efemeryczne twory quasi-państwowe powstały w skomplikowanej sytuacji politycznej po upadku rządów austriackich w Galicji. Obejmująca wschodnią Łemkowszczyznę, tzw. Republika Komańczańska kierowana była przez działaczy o wyraźnych sympatiach proukraińskich i orientowała się na rząd Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, rezydujący najpierw we Lwowie, a następnie Tarnopolu i Stanisławowie. Odmienny charakter miała Ruska Narodowa (czy też: Ludowa) Republika Łemków, powstała w zachodniej części Łemkowszczyzny. Zdecydowanie przeważały tutaj nastroje staroruskie i rusofilskie, zaś lokalni liderzy opowiadali się za przyłączeniem swego kraju do Rosji bądź - ze względów taktycznych - do Czechosłowacji. Wypadkom na zachodzie Łemkowszczyzny poświęca Autor więcej miejsca, co wynika z faktu, iż - chociaż mniej gwałtowne - trwały one zdecydowanie dłużej. Fermentowi na tych terenach położył kres dopiero proces o zdradę stanu wytoczony w 1921 r. członkom "rządu" łemkowskiego (zostali oni notabene uniewinnieni przez polski sąd). Epizod Republiki Komańczańskiej zakończył się znacznie wcześniej - pacyfikacją jej terytorium przez Wojsko Polskie w styczniu 1919 r. W obu wypadkach wydarzenia opisywane przez Horbala odegrały tym niemniej olbrzymią rolę w życiu społeczności łemkowskiej. Stały się one pierwszą tak wyraźną manifestacją samodzielnych dążeń politycznych Łemków, aktywizując bardzo silnie grupę. Na terenach, gdzie istniała Republika Komańczańska, utrwaliły się sympatie do ruchu ukraińskiego, obszar zachodniej Łemkowszczyzny stać się miał natomiast bastionem orientacji staroruskiej i rusofilskiej. Podział utrzymywał się aż do tragicznych dla społeczności łemkowskiej lat 1945-1947. Wydarzenia przedstawione przez Autora "znane są - jak pisze on we wstępie - każdemu Łemkowi, choćby tylko w ogólnych zarysach - natomiast niemalże zupełnie nie są znane Polakom". Miejmy nadzieję, iż prace Horbala i Moklaka (poświęcił on łemkowskim republikom dwa artykuły i obszerny fragment omówionej wcześniej książki) zmienią zasadniczo sytuację.

Zaprezentowane wyżej pozycje nie wyczerpują, oczywiście, listy wartościowych opracowań, jakie ukazały się w ostatnich latach. Starczy wymienić choćby monografię Juliana Kwieka, zajmującą się m.in. powojennymi losami zachodniej Łemkowszczyzny (Żydzi, Łemkowie, Słowacy w województwie krakowskim w latach 1945-1949/50, Kraków 1998), czy też ciekawy wybór łemkowskich pamiętników, opracowany przez badaczy z Uniwersytetu Wrocławskiego (Mniejszość w warunkach zagrożenia. Pamiętniki Łemków, pod red. W. Sitka, Wrocław 1996). Ilość nowych publikacji świadczy, iż Łemkowie i Łemkowszczyzna cieszą się w środowisku naukowym dużym zainteresowaniem. Nie będzie chyba przesadą stwierdzenie, że integrujące różne dyscypliny łemkoznawstwo staje się stopniowo bardzo perspektywicznym kierunkiem badań.


  1. Łemkowie i łemkoznawstwo polskie, pod red. Andrzeja A. Zięby, Polska Akademia Umiejętności. Prace Komisji Wschodnioeuropejskiej, t. 5, Kraków 1997, 336 s.
  2. Ewa Michna, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Wydawnictwo "Nomos", Kraków 1995, 147 s.
  3. Jacek Nowak, Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Towarzystwo Wydawców i Autorów Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2000, 247 s.
  4. Jarosław Moklak, Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej. Zagadnienia polityczne i wyznaniowe, Towarzystwo Wydawnicze "Historia Iagellonica", Kraków 1997, 223 s.
  5. Bogdan Horbal, Działalność polityczna Łemków na Łemkowszczyźnie 1918-1921, Wydawnictwo Arboretum, Wrocław 1997, 187 s.

menuna począteknowelem.rtf - 23 kB
Stowarzyszenie OLSZÓWKA  -  al. Armii Krajowej 141/55  -  43-300 Bielsko-Biała
tel. 0..33 816 11 96  -  e-mail : olszowka@free.ngo.pl  jacek@olszowka.most.org.pl